گالری

پیوندها


تاریخ : 1393/01/21     تعداد بازدید: 692

منشور عملی وحدت اسلامی

محقق: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی

تاریخ و محل نشر: پایگاه اطلاع رسانی مجمع


تحقیق پیش‌رو ضمن بررسی علل و عوامل واگرایی و انواع تفاوت‌ها و مرزهای موجود در میان مسلمانان، در صد پاسخ‌یابی برای این سئوال است که «منشور عملی وحدت اسلامی در چه بستری قابل طراحی و تدوین است و مجموعه ظرفیت‌ها و لوازم تحقق آن چیست؟» در این راستا امکانات و ظرفیت‌های نظام جمهوری اسلامی به عنوان طراح ایده «منشور عملی وحدت اسلامی» در این راستا و به طور کلی در جهت اتخاذ استراتژی روابط با کشورهای اسلامی مورد بررسی اجمالی قرار می‌گیرد.

درآمدی تاریخی بر سیر تفرقه در جهان اسلام:

تفرقه در جهان اسلام یک مسیر تطور تاریخی را طی کرده است...و هر سطحی از تفرقه معلول انحرافی از مسیر بوده است و خود علت انحرافی مضاعف. مسلمانان از اوج وحدت که تجسم آن را می‌توان در پیمان صلح مدینه (تنظیم شده بدست پیامبر اعظم (ص)) یافت، به مسیری از چرخه تفرقه و انحطاط کشانیده شدند. در بخشی از پیمان صلح مدینه آمده است: «این نوشته و پیمان نامه‌ای است از محمد پیامبر تا در میان مؤمنان و مسلمانان قبیله قریش و [مردم] یثرب و کسانی که پیرو مسلمانان شوند و به آنان بپیوندند و با ایشان در راه خدا پیکار کنند [به اجرا در آید] آنان در برابر دیگر مردمان یک امت‌اند... پیروان اسلام نباید مسلمانی را در پرداخت خون‌بها و یا ضربه سنگین، تنها گذارند... هرکس از یهود، از ما پیروی کند، بی‌هیچ ستم و تبعیض، از یاری برابری برخوردار خواهد شد. آشتی همه مؤمنان یکی است و به هنگام پیکار در راه خدا هیچ مؤمنی نباید جدا از مؤمن دیگر و جز بر پایه برابری و دادگری [مرسوم] در میان مؤمنان، با دشمن از در آشتی در آید...» (1)

با تغییر در نظام سیاسی مسلمانان و تبدیل نظام خلافت به نظام سلطنت و ملوکیت در زمان معاویه و پس از آن، انحرافی در حرکت امت پدید آمد که علت تفرقه مذهبی در امت گردید. (2) پیدایش استبداد و سلطنت موروثی موجب تفرق مذهبی قوام بخش و توجیه‌گرا استبداد گردید. استبداد داخلی در جهان اسلام به تدریج با به ضعف کشانیدن مسلمانان زمینه را برای سیطره، استعمار خارجی مغول با سرنگونی خلافت عباسی فراهم ساخت (3) و سلطه استعمار مغول سطح جدید از تفرقه را این بار در ظنام‌های سیاسی اجتماعی و یا تکه تکه شن بلاد اسلامی و مسلمانان پدید آورد. هر چند مغول در‌ هاضمه فرهنگ غنی اسلامی هضم شدند اما در قرن 19 و 20 استعماری دیگر و این با بار فرهنگی ویران کننده از غرب به جهان اسلام تاخت و سیطره یافت که عمیق‌ترین سطح و نابسامان‌ترین نوع تجزیه و تفرقه را پدید آورد و مسلمانان را در قالب واحدهای سیاسی ـ اجتماعی تولیدی خود (دولت ـ ملت) نظام داد و یکی از مستحکم‌ترین مرزهای تفرقه را در میان آنان دایر ساخت. (4)

 

ریشه‌ها و علل تفرقه

در جستجوی راه‌کارهای وحدت اسلامی، انواع علل تفرقه باید مورد شناسایی قرار گیرند. در یک تقسیم‌بندی کلی انواع این علل را در حوزه‌های مختلف سیاسی، مذهبی، فکری می‌توان به چند بخش کلی تقسیم کرد:

1) علل درونی: خبث سریر، سوء ضمیر و دنیا طلبی و... چنانکه حضرت علی (ع) در نهج‌البلاغه با اشاره به ریشه اصلی تفرقه مسلمانان می‌فرماید: «ما فرق بینکم الا خبث السرائد و سوءالضمائر» (5) (هیچ چیز موجب تفرق شما نشد جز خبث سریر و سوء ضمیر شما)

2) علل معرفتی: که خود به سه نوع قابل تقسیم است: (6)

الف) تفاوت در منابع معرفت شناختی نزد مسلمانان

تفاوت در روش‌های معرفت‌گیری از منابع معرفت شناختی

جهالت

3) تحولات اجتماعی و تفاوت و تعارض برداشت و نحوه برخورد و تعامل مسلمانان با آن

4) اختلاف و تعدد رهبری و تفکیک انواع رهبری (رهبری سیاسی و رهبری دینی)

سوال هویت

به نوعی منشاء پیدایش انواع مرزها در جهان اسلام، پاسخ‌های متفاوت و گوناگونی است که فرد مسلمان در مواجهه با این پرسش در نظام باوری خویش می‌یابد: «ما کیستیم و من عضو کدام ما؟» در چگونگی پاسخ به این سئوال هویت است که مرزهای میان مسلمانان ظهور و بروز می‌یابد؛ 1) بخشی از مسلمانان «من» فردی را عضوی از «ما» ی فرقه‌ای و مذهبی می‌دانند. اصحبان این یاور در وهله اول به پرسش مذکور چنین پاسخ می‌دهند: من شیعه وعضوی از جامعه تشیع یا سنی و عضوی از جامعه اهل تسنن می‌باشم. (7)

2) دسته‌ای دیگر از مسلمانان «کیستی» خویش را در قومیت خویش می‌یابند و در پاسخ به این سؤال قبل از هر هویت یا کیستی دیگری خود را عرب، فارس، ترک، کرد یا... می‌دانند برای صاحبان این تلقی از هویت مهم نیست که هم قوم وی صاحب چه مذهبی باشد: شیعه یا سنی. حتی مهم نیست که مسلمان باشد یا مسیحی یا... کافی است در قومیت با وی مشترک باشد تا بخشی از خود اجتماعی وی و خود محسوبی شود.

3) در قرن بیستم و به خصوص پس از جنگ جهانی اول پاسخ دیگری به سؤال هویت داده شد که به منشاء تولید نوع جدیدیاز مرزهای میان مسلمانان تبدیل شد. با ورود الگوی سیاسی ـ اجتماعی در دویت ملت» به جهان اسلام، مسلمانان در قالب نوع و شکل جدیدی از مرزبندی‌ها دسته‌بندی شدند.

تلقی حاکم بر نگاه عمده مسلمانان طی این دوره نسبت به هویت جمعی خویش متأثر و متشکل از دو عنصر اساسی نظام سیاسی (دولت) و واحد اجتماعی مدرن (ملت) بوده است. لذا ساکنان درون هر چاردیواری ملی که تحت حاکمیت یک نظام سیاسی ملت نامیده شدند، قطع نظر از دین و مذهب و قومیت و... خود را یک واحد جمعی مستقل از ملت‌های همجوار تلقی می‌کنند با سرنوشت و منافع ملی مجزا و مستقل. ایرانی، عراقی، ترکیه‌ای، افغانی و اردنی و... پاسخ‌های گوناگونی بود که طی قرن بیستم عمده مسلمانان در پاسخ به سؤال هویت می‌دادند و هم چنان هم عمدتا همین پاسخ را دارند. (8)

اما مجموعه‌ای از عوامل در دو تا سه دهه اخیر مسلمانان جهان را به سوی پاسخی جدید اما اصیل برای سؤال هویت سوق داده است: هویت اسلامی فراتر از مذهب‌، قومیت، ملیت و... برخی از عوامل طرح این پاسخ نوین عبارتند از:

1) انقلاب اسلامی در ایران: انقلاب اسلامی با تأکید بر پسوند اسلامی به معنای فرامذهبی و فرا شیعی و تأثیرات آن در منطقه خاورمیانه و جهان اسلام از جمله مهم‌ترین این عوامل بوده است. (9)

2) جهانی شدن: گسترش ابزارهای ارتباط جمعی در جهان و در میان مسلمانان و همچنین جهانی شدن و تبعات آن در حوزه‌های مختلف فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و... به تدریج پاسخ‌های هویت را در دگرگون ساخته و در قرن 21 لایه‌هایی جدید از هویت برای مردم جهان و من جمله مسلمانان موجب شده است. (10)

3) مسأله فلسطین: مسأله قدس و فلسطین به عنوان مسأله بین‌المللی همه مسلمانان با اوج‌گیری مبارزات اسلامی مردم فلسطین تحت عنوان انتفاضه و حمایت بی‌وقفه ایران اسلام یبه عنوان یک قطب اثرگذار شیعی از آرمان فلسطین که اکثریت ساکنان آن را اهل سنت تشکیل می‌دهند، تأثیر فراوانی در احیاء هویت دینی اسلامی یا هویت امت واحده اسلامی در میان مسلمانان جهان داشته است.

4) اسلام ستیزی (Islamophobia): اسلام‌ستیزی فرهنگی و رسانه‌ای از سوی غرب که پس از حوادث 11 سپتامبر ابعاد مضاعفی به خود گرفته است، از آنجا که اصل اسلام را یعنی عنوان مشترک هویت همه مسلمانان را مورد هجمه قرار می دهد، به نوع القا کننده و احیاء کننده هویت مشترک مسلمانان بوده است؛ حتی اگر هیچ‌گونه اقدام و واکنش ودفاع عملی را در میان آن‌ها موجب نشده باشد. هر چه تماس مسلمانان از مذاهب و قومیت‌های مختلف با پدیده «اسلام ستیزی» نزدکی‌تر و ملموس‌تر بوده است (نظیر اقلیت‌های مسلمان در اروپا و آمریکای شمالی) هویت اسلامی مشترک فراملی و فرا مذهبی و فرا قومی ایشان بیشتر نمایان شده است. (11)

نقشه هوایی پراکندگی مسلمانان

تهیه و ترسیم نقشه هوایی پراکندگی مسلمانان از جمله ملزومات اساسی تدوین منشور عملی وحدت محسوب می‌شود. در نقشه هوایی پراکندگی 5/1 میلیارد مسلمان، انواع و اقسام مرزها آن را در واحدهای گوناگون طبیعی و اعتباری تقسیم و تجزیه می‌کند. (12) اتحاد به معنای حرکتی در جهت اثرگذاری بر مرزها و محو یا کم‌رنگ‌ کردن مرزهای تفاوت و اختلاف میان مسلمانان، مستلزم شناخت انواع مرزهای موجود و دسته‌بندی آن‌ها بر اساس امکان تغییر و اثر‌گذاری بر آن‌هاست. در یک تقسیم‌بندی کلی انواع مرزهای موجود میان مسلمانان بلکه انسان‌ها به دو نوع غیر قابل تغییر و قابل تغییر قابل تقسیم است:

1) رنگ، نژاد، قومیت و... از جمله تفاوت‌ها و مرزهای جدا کننده مسلمانان است که از دایره تغییر و تصرف انسان خارج می‌باشد و به تبع آن از مقوله اتحاد به معنای رفع مرزها و اختلاف‌ها... خارج است.

2) اما نوع مرزها، تفاوت‌ها و اختلافات قابل تغییر خود در نسبتی که با طبیعت و جبر طبیعت دارند به دو نوع طبیعی و غیر طبیعی تقسیم می‌شوند.

دسته‌ای از مرزها و تفاوت‌ها به شکل طبیعی بر آمده از طبیعت هستند، نظیر: سبک معماری، پوشش (لباس) و حتی زبان و گویش‌ها، این دسته از تفاوت‌ها ومرزهای اختلاف میان مسلمانان هر چند در دایره تصرف انسان‌ها و قابل تغییر یا محو می‌باشند اما در آنجا که بر آمده از طبیعت (محیطی و جغرافیایی و...) هستند، ‌اسلام تعدد و تنوع آن را می‌پذیرد. اگر اختلاف سبک‌ معماری مساجد در چین با سبک معماری مساجد در آفریقای مرکزی کاملا از بین برود، چه بسا این هر دو مسجد کارگرد اصلی خود را نیز از دست بدهند. چرا که هر کدام متناسب با شرایط آب و هوایی منطقه ساخته و معماری می‌شوند. چنانکه که آب و هوای کشورهای اسکانیدناوی اقتضاء نوع و سبک خاصی از پوشش و لباس برای مسلمانان این منطقه دارد که لزوما متفاوت از مسلمانان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس می‌باشد.

دسته‌های مذکور تفاوت‌ها و مرزهای میان مسلمانان از دایره بحث منشور عملی وحدت اسلامی خارج می‌باشد و منشور عملی وحدت متوجه آن دسته از اختلاف‌ها و مرزهاست که اولا قابل تغییر و ثانیا نه بر آمده از طبیعت و متقضای طبع انسانی بلکه بالعکس حاصل تحمیل برخی افراد و گروه‌ها و نظام‌های سیاسی بر جامعه اسلامی در طول تاریخ بوده است. نظیر: تفاوت ملیت، فرقه‌ها، تعدد نظام‌های سیاسی و تضاد و تعارض عقاید، تا جایی که برخی سایرین را خارج از دین می‌دانند و....

ضرورت اتحاد و بایسته‌های منشور عملی وحدت اسلامی

از جهتی ضرورت اتحاد و انسجام اسلامی وقتی درک می‌شود که نگاه به زندگی، نگاه اجتماعی باشد. فردگرایی مفرط (اینیرویژوالیسم) و بدتر از آن فردانگاری، زنجیری بر پای اذهان و ابدان مسلمانان در راه اتحاد است. فردانگاری به معنای دین خود فردی و تحلیل حرکت خود فردی مجزای از سایر انسان‌هاست در عرصه زندگی و در راستای کمال متصور. انسانی که بر این باور است که بدون تعامل و ارتباط باسایر انسان‌ها می‌تواند به سمت کمال مطلوب خویش حرکت کند، اساسا خارج از دایره ناگزیر معاش، نیازی به ارتباط جمعی نمی‌بیند، تا ضرورت اتحاد جمع و جماعت را دریابد. (13)

ذهنیت و باور دین‌داران مسلمان در یک قرن اخیر به این آفت مبتلا شده است که ضرورت اتحاد اسلامی را کمتر ادراک می‌کند. از بایسته‌های منشور عملی وحدت تبیین این ضرورت و رفع آن آفت از نظام باوری مسلمانان است.

منشور عمل وحدت در حالت ایده‌آل مکانیسم حرکتاز وضعتی موجود به سوی وضعیت مطلوب می‌باشد. از جمله مشکلات دستیابی به این مکانیسم، پیچیدگی تحلیل وضعیت موجود دنیای اسلام و از سوی دیگر دشواری تصویر وضعیت مطلوب برای یافتن استراتژی و منشور عملی وحدت است. (14) مانع مهم‌تر از پیش‌روی تدوین چنین منشوری و هر نوع اتخاذ استراتژی پیرامون وحدت ا سلامی عدم تعیین و تحدید دقیق مجریان و نظام اجرایی و دامنه آن است.

هر نوع حرکتی مستلزم شناخت کامل مجموعه از اعضای خود و دامنه خود می‌باشد. اگر منشور عملی وحدت تنها مختص به جمهوری اسلامی ایران باشد، این مشکل از آنجا که اعضا و نظام اجرایی و دامنه خود مشخص است، رفع شده است، اما تدوین منشوری به مثابه مکانیسم حرکت دادن امت در جاده‌ای پرپیچ و خم از وضعیت موجود به مطلوب بدون تعیین و تشخیص دقیق راهبران و نظام اجرایی دشوار است. از این رو این نقیصه نیز باید به عنوان یکی از واقعیت‌های پیش روی منشور عملی محسوب و مطرح شود تا با گنجاندن آن در کنار دیگر واقعیت‌ها، در تجویز بایدها و نبایدها از ایده‌ال گرایی مفرط پرهیز شود. چنانکه به نظر می‌رسد در جمهوری اسلامی این واقعیت مبنای استراتژی تدوین چشم‌انداز 20 ساله نظام جمهوری اسلامی و آغاز حرکت ایران در مسیر آن بوده است. بدین معنا که پیش و بیش از تدوین منشور عملی وحدت اسلامی که متعلق به کلیتی با دامنه‌ای هنوز نامشخص و با نظام اجرایی هنوز نامعلوم است، چشم‌انداز 20 ساله نظام جمهوری اسلامی تدوین شده است. علاوه بر این در تدوین منشور عملی وحدت باید استراتژی رفع تعارض از بازیگران دخیل در وحدت جهان اسلام اتخاذ شود. نوع و چینش رابطه جمهوری اسلامی با دولت‌ها.. و ملت‌های اسلامی و سایر بازیگران میدان وحدت، خود بخشی از عملیاتی شدن مشنور عملی وحدت قبل از تدوین آن محسوب می‌شود.

جهانی شدن و وحدت اسلامی

از آنجا که پدیده‌ جهانی شدن یا جهانی‌سازی تیز همچون مقوله اتحاد به محو، کم رنگ‌سازی و تغییر و تصرف در مرزها و تفاوت های میان انسان‌ها و ملل می‌پردازد، تدوین منشور عملی وحدت مستلزم پاسخ‌دهی به پرسش‌های در این پدیده نوظهور در جهان معاصر است. برخی از این پرسش‌ها عبارتند از: (15)

1) اما جهانی سازی پروسه است یا پروژه؟ به عبارت دیگر نقش و اداره انسان‌ها در پیشبرد روند جهانی‌سازی چیست و چقدر است؟

2) موضوع و متعلق جهانی‌سازی چیست؟ باورها و الگوهای رفتاری، قوانین، سازمان‌ها و ساختارها، رفتارها، جوامع، گویش‌ها، آداب و رسوم، سبک‌ها و روش‌ها، واحدهای سیاسی و اجتماعی یا... ؟

3) آیا ماهیت جوامع بشری یکسان است؟ جوامع بشری متحدالعاهیه هستند؟

4) علل و عوامل جهانی‌سازی با منشاء جهانی‌سازی چیست؟ گسترش تکنولوژی یا حرکت تاریخ یا سرخوردگی از ایدئولوژی‌های قومی و ملی... ؟

5) گسترش تکنولوژی آیا مقتضی فرهنگ واحد و مقتضی آن است؟

 

وحدت از دیدگاه طراح ایده «منشور عملی وحدت اسلامی» (رهبر انقلاب اسلامی)

عناصر اندیشه و بخشی از مهم‌ترین نقطه نظرات رهبر انقلاب اسلامی پیرامون وحدت اسلامی عبارتند از:

1) وحدت شیعه و سنی حیاتی است اما مستلزم یکی شدن مذاهب نیست:

وحدت اسلامی هم معنایش معلوم است. مقصود این نیست که مذاهب، در کی مذهب حل شوند. بعضی کسان برای اینکه اتحاد مسلمین را تحصیل نمایند، مذاهب را نفی می‌کنند. نفی مذاهب مشکلی را حل نمی‌کند؛ اثبات مذاهب، مشکلات را حل می‌کرد». (16)

2) تأکید فرق اسلایم بر اصول مشترک: خدای واحد، قبله واحد، کتاب واحد و پیامبر واحد: «به نظر ما، اختلاف شیعه و سنی در حقیقت اختلاف نیست؛ زیرا در اصول اصلی اسلام‌ ـ که اگر کسی آنها را نداشت، مسلمان نیست ـ مشترکند؛ یعنی هر دو مذهب، به قبله واحد، خدای واحد، پیامبر واحد، قرآن واحد و احکام و ارکان واحد اسلامی معتقدند» (17)

3) قومیت ملاک تشخیص هویت نیست: «اسلام تأکید کرده است که قومیت‌ها، ملاک تشخیص و هویت نیستند “اسلام تأکید کرده است که قومیت‌ها، ملاک تشخیص و هویت نیستند: «ان اکرمکم عندالله اتقاکم». اسلام تأکید کرده است که برادران مسلمان باید با هم برادرانه رفتار کنند. نگفته است برادرانی که شیعه‌اند یا فلان مذهب دیگر را دارند» (18)

4) وحدت بر همه ضرورت‌ها و اولویت‌های جهان اسلام ترجیح دارد. (19)

5) پیامبر اعظم (ص) محور وحدت امت اسلامی: «محور وحدت عالم اسلام، می‌ـواند وجود مقدس پیغمبر ـ نقطه اعتقاد همه؛ نقطه تمرکز عواطف همه انسان‌ها باشد. ما مسلمان‌ها هیچ نقطه‌ای را به این روشنی و به این جامعیت ـ مثل وجود مقدس پیغمبر ـ نداریم» (20)

مسأله رهبری در جهان اسلام

وضعیت کنونی رهبری در جهان اسلام هم علت و هم خود معلول تفرقه مسلمانان است. چنانکه فقدان سیستم رهبری و نبود نمایندگی حقیقی برای هر وحد و جزء از اجزاء امت، ما نعی اساسی برای تدوین منشور عملی وحدت محسوب می‌شود. (21) از جمله پرسش‌های اساسی در پیش‌روی طراحان منشور عملی وحدت این است که «چه کسانی باید و شایستگی آن را دارند که منشور عملی وحدت را پس از تدوین امضا نمایند؟» این افراد تا چه حد نمایندگی حقیقی مسلمانان هستند و قبول آنان چه میزان مورد قبول عامه و فرق و ملیت‌ها و قومیت‌های گوناگون خواهد بود؟ به نظر می‌رسد با توجه به نقشه‌ هوایی پراکندگی مسلمانان این نمایندگان باید لایه‌های مختلف هویت مسلمانان را نماینده باشند: قومیت‌ها، مذاهب و فرق مختلف، ملیت‌ها و... (22) از جهتی عملی شدن منشور عملی وحدت مستلزم اختصاص بخشی از منشور به ساز و کارها و مدل و سیستم رهبری در جهان اسلام می‌باشد. (23)

ظرفیت قانون اساسی جمهوری اسلامی

دلیل اجرایی نشده بسیاری از تصمیمات و مصوبات کنفرانس‌های وحدت در کشورهای اسلامی مختلف، عدم پشتوانه حقوقی و ضمانت اجرای کافی در متن قوانین کشورهای اسلامی است. اما قانون اساسی جمهوری اسلامی این نقیصه و خلاء قانونی را پر کرده است و ظرفیت و ضمانت اجرای مناسبی برای تدوین و اجرایی کردن منشور عملی وحدت محسوب می‌شود.

اصل یازدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی تصریح دارد: «به حکم آیه کریمه «ان هذه امتکم امه واحده و انا ربکم فاعبدون» همه مسلمانان یک امت‌اند و دولت جمهوری اسلامی ایران موظف است سیاست کلی خود را بر پایه ائتلاف و اتحاد ملی اسلامی قرار دهد و کوشش پی‌گیر به عمل آورد تا وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام را تحقق بخشند»(24) همچنین در مقدمه قانون اساسی جمهوری اسلامی آمده است: «قانون اساسی با توجه به محتوای اسلامی انقلاب ایران که حرکتی برای پیروزی تمامی مستضعفین بر مستکبرین بود، زمینه تداوم این انقلاب را در داخل و خارج کشور فراهم می‌کند، به ویژه در گسترش روابط بین‌المللی با دیگر جنبش‌های اسلامی و مردمی می‌کوشد تا راه تشکیل امت واحد جهانی را هموار کند....» (25)

علاوه بر تصریحات مذکور در قانون اساسی برخی از بندها و اصول قانون اساسی متضمن یاری و حمایت نظام جمهوری اسلامی از مسلمانان جهان و تعهد برادرانه نسبت به آنان می‌باشد. در بند 16 از اصل سوم قانون اساسی «تعهد برادرانه نسبت به همه مسلمنان و حمایت بی‌دریغ از مستضعفان جهان» از وظایف دولت جمهوری اسلامی شمرده شده است. چنانکه در اصول 152 و 154 نیز بر «دفاع از حقوق همه مسلمانان» (26) و حمایت از مبارزه حق‌طلبانه مستضعفین در برابر مستکبرین در هر نقطه از جهان» تأکید و تصریح شده است.

نتیجه‌گیری

منشور عملی وحدت اسلامی با توجه به مجموعه شرایط داخلی و منطقه‌ای می‌تواند مبنایی مناسب برای اتخاذ استراتژی روابط جمهوری اسلامی با اجزای مختلف کشورهای اسلامی (اعم از دولت‌ها، ملت‌ها، خواص و نخبگان و...) باشد. ظرفیت مناسب قانون اساسی جمهوری اسلامی، نیاز روز افزون جهان اسلام به عنصر اتحاد، جایگاه ویژه و روز‌افزون نظام جمهوری اسلامی در سطح منطقه و جهان اسلام و حصول فهم نسبی مشترک در میان طیف قابل توجهی از نخبگان اسلامی (اعم از علما و روشنفکران دینی) پیرامون وحدت و... مجموعه‌ای از فرصت‌ها را در برابر تهدیدات روز افزون تفرقه پیش‌روی مسلمانان و جمهوری اسلامی قرار داده است. در این شرایط و فضا عاقلانه‌ترین مسیر برای تمامی اطراف در حوزه اسلامی، تدوین منشوری از بایدها و نباید‌ها بر اساس تحلیل واقع‌بینانه از هست و نیست‌های موجود است می‌باشد. تهیه و ترسیم نقشه هوایی پراکندگی امت در کنار پاسخ‌یابی برای سؤالات پدیده جهانی شدناز جمله واقعیت‌های پیش‌روی تدوین منشور عملی است. چنانکه تعیین نظام اجرایی، ضمانت اجرایی و مکانیسم‌های اجرای مفاد منشور نیز از لوازم اساسی تدوین و تهیه آن می‌باشد.

ارجاعات:

1ـ حمیدالله، محمد / نامه‌ها و پیمان‌های سیاسی حضرت محمد (ص) و اسناد صدر اسلام / ت: سید محمد حسینی / تهران / سروش / 1377 / ص ص 106-108

2ـ بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم / همبستگی مذاهب اسلامی / ستوان / مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی / 1377 / ص 13

3ـ‌ موثقی، سید احمد / استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام / جلد اول / قم / دفتر تبلیغات سالامی / دوم 1375 / ص 179

4ـ‌رک: صدیقی، کلیم / مسائل نهضت‌های اسلامی / ت: سید هادی خسروشاهی / تهران / اطلاعات

5 ـ نهج‌البلاغه

6ـ واعظ زاده خراسانی، محمد / ندای وحدت / تهران / مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی / 1374 / ص 79

7ـ رک: واعظ زاده خراسانی، محمد / ندای وحدت / تهران / مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی / 1374

8ـ مولانا، حمید / جهان اسلام و چالش‌های پیش رو / تهران / کیهان / 1385 / ص 59 و 60

9ـ میرآقایی، سید جلال / جهان اسلام؛ مشکلات و راهکارها / تهران / مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی / 1378 / ص 133

10ـ رک: قطب، محمد / مسلمانان و مسأله جهانی شدن / ت: زاهد ویسی / تهران / شرکت چاپ و نشر بین‌المللی / 1382

11ـ رضوان طلب‌ف دکتر محمدرضا / مسلمانان در کشورهای فرانسه زبان / تهران / مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی / تهران / 1385 / ص 82

12ـ رک: گلی‌زواره، غلام‌رضا / سرزمین اسلام؛ شناخت کشورهای اسلامی / قم / دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه / دوم / 1377

13ـ آیت‌الله شاه‌آبادی در جهت توسعه روابط اجتماعی در جامعه اسلامی نظریه‌های قابل توجهی دارند:

شاه‌آبادی، محمدعلی / ثذرات المعارف / بنیاد علوم و معارف اسلامی / تهران / ستاد بزرگداشت مقام عرفان و شهادت / 1380 / ص ص 8-10

14ـ خسروشاهی، سیدهادی / میزگرد تقریب بین مذاهب اسلامی / قم / کلبه شروق / اول / 1380 / ص 69-72

15ـ این سؤالات بر گرفته از کتاب زیر می‌باشد:

مطهری، مرتضی / جامعه و تاریخ / تهران / صدرا / چهاردهم / 1380

16ـ 1/5/76

17ـ 11/7/68

18ـ 18/2/1383

19ـ 18/2/83

20ـ 31/3/79

21ـ پیرامون رهبری و حکمرانان کشورهای اسلامی رک: غفاریان، سیروس / حکومتگران کشورهای اسلامی / تهران / مدرسه / 1380

22ـ واعظ زاده خراسانی / همان / ص ص 261ـ267

23ـ رک: مولانا، حمید / همان / ص ص 207ـ213

24ـ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران / اصل 11

25ـ همان / مقدمه

26ـ همان / اصل 152

27ـ همان / اصل 154